1908’den 1985’e kadar yaşayan Enver Hoca, 1944’ten sonra yönettiği Arnavutluk’ta ölünce onun anısına yapılan yapıtlardan biri de başşehir Tiran’daki Enver Hoca Müzesi olmuştu.
Beton ve cam yüklü yapısıyla dikkat çeken bina, artık Tiran Piramidi olarak biliniyor.
İdrar kokusunun buruna, grafitilerinse göze çarptığı yer uzun müddet evsizlerin sığındığı izbe bir yer pozisyonundaydı. Hırsızlar ve vandalların soyduğu binada boş şişeler ve şırıngalar dikkat çekiyordu.
Şimdi burada saha mühendisliği yapan Genci Golemi, birinci geldiği anı “Burası viraneydi, her şey çalınmıştı” diye anlatıyor.
İki yıllık çalışmanın akabinde piramit yenilendi ve Arnavutluk’un gelecek hayalleri artık bu yapıyla birlikte kuruluyor. Binaya yeni yapılan derslikler, kafeler, teknoloji şirketleri ofislerinin bu sene içinde açılması planlanıyor.
Independent Türkçe’de yer alan habere nazaran, Tiran Belediye Lideri Erion Veliaj, 22 milyon dolar fiyatındaki tadilatın başşehri “Balkanlar’ın Tel Aviv’i” yapacağına inanıyor.
Bölgenin yüksek teknoloji merkezi olmasını hayal eden 43 yaşındaki siyasetçi, “Artık geçmişi değil, geleceği hatırlatacak” diyor. Lakin Arnavutluk hâlâ Avrupa’nın en yoksul ülkelerinden biri ve yazılım mühendislerinden çok, berbat iktisat yüzünden bölgeden kaçan vatandaşlarıyla meşhur.
Yaklaşık 20 metrelik piramidin doruğunda dururken ABD’nin meşhur gazetelerinden New York Times’a röportaj veren Erion Veliaj, ülkenin komünist yıllarının simgesi olan Enver Hoca’ya laf atmayı da ihmal etmiyor:
“Hoca kendisi için yapılan anıtın kapitalizmin, istihdamın ve geleceğin kutsanması için kullanıldığını görünce mezarında karşıt dönecek.”
İlk olarak yapının 1988’deki açılışına gittiğini söyleyen Belediye Lideri, “Korkunç bir cenazeye katılmak üzereydi. Çatıdaki kızıl yıldız, hepimize Büyük Birader’in gözü üzere doruktan bakıyordu” sözlerini kullanıyor.
Piramidi elden geçiren MVRDV isimli Hollanda şirketinin baş mimarı Winy Maas, komünist periyodun simge binalarıyla ne yapılacağı sorusuna baş yorduklarını belirterek “zor kararlar” almaları gerektiğini vurguluyor.
Çoğu vakit yıkımın pek de âlâ bir seçenek olmadığının altını çizen Maas, bu piramitte “geçmişi yıkmayıp, üstesinden gelme” prensibiyle çalıştığını söylüyor.
Arnavutluk, komünizmi bırakan son Avrupa ülkesi olarak biliniyor. 1991’de Enver Hoca heykellerine yapılan akınların yaygınlaşmasıyla birlikte liberal demokrasiye geçildi.
1991’de piramidi kültür merkezi olarak yönetmek üzere atanan gazeteci Frrok Cupi, o günleri anlatırken “Hoca’nın hayaleti her yerdeydi ve herkes için korkutucuydu” diyor.
Cupi’nin birinci işlerinden biri ana salondaki 22 tonluk mermer Enver Hoca heykelini kaldırmak olmuş. Bunu, o dönemki komünizm terslerinin binayı yıkmaması için elzem görmüş.
Ancak heykel o kadar büyükmüş ki, hareket ettirilmesi halinde binanın yıkılmasından korkulmuş. İtalya Büyükelçiliği “Helikopterle çatıdan çıkartalım” derken heykeli özel bir testereyle ufak ufak keserek taşımayı önerenler olmuş. En sonunda o devir binada marangozluk yapan Llesh Biba, eline balyozu alıp heykele saldırmış. Artık bir heykeltraş olan Biba, pişman değil:
“Hoca’ya vurmak şahane hissettirdi. Öbür kimse cüret edemedi, herkes kendi postunu kurtarmaya çalışıyordu.”
Sonrasında kültür merkezi olarak işletecek para bulunamayınca yetkililer yapıyı kiralamaya karar verdi. Ülkenin birinci gece kulübü burada açıldı.
ABD Memleketler arası Kalkınma Ajansı (USAID), bir TV kanalı ve Pepsi şirketi, bodrumdaki ofislere yerleşti. Sonrasında komşu Kosova’da savaş çıkınca NATO da 1999’da binada bir ofis kurdu.
Zamanla piramit boşaldı ve evsizlerin konutu oldu. Eski Başbakan Sali Berişa’nın Ulusal Tiyatro binası yapma planları da suya düştü.
2010’da milletvekilleri yapının yıkılarak buraya yeni parlamentonun yapılmasını istedi. Bu plan da gerçekleşemedi.
Gazeteci Cupi, piramidin yeni halini memnunlukla karşılayan çoğunluğun tarafında:
Hepimiz Batı’nın bir kesimi olmayı istiyorduk fakat bunun gerçekte ne manaya geldiğini bilmiyorduk. Artık piramit neredeyse büsbütün değişti ve bu, bana bu ülke için umut aşılıyor.
Arnavutluk’un kapitalizm macerası da çok uygun gitti sayılmaz. “Ponzi” prosedürüne dayanan bir dizi bankerin 1997’de iflasıyla ülke evvel ülke çapındaki şovlara, sonrasındaysa iç savaşa sürüklendi. Birleşmiş Milletler’in harekete geçmesiyle birkaç ay içinde barışın sağlandığı ülke, sonrasında 2009’da Avrupa Birliği üyeliğine başvurdu ve 2014’te aday statüsüne kavuştu.
